Baku Nights

Günbəgün qoxu qaladan çıxırdı.

Daşın çatlarından. Şamaxı qapılarının menteşələri arasından. Dördüncü həyətdəki nar ağacının köklərindən.

Çıxır və dənizə üz tuturdu. Onun ardınca. Xanın ardınca.

Amma Xəzər onu özünə çəkirdi. Günbəgün.

Bakıda külək icazə istəmir.

Gecə yarısından sonra Xəzərdən gəlir. Nə şiddətli əsintilərlə, nə də fırtına ilə; hər şeyi artıq qərarlaşdırmış və heç yerə tələsməyən bir insan kimi sabit, inadla. Sınıqqala minarəsini dolanır, qala divarları boyunca süzülür, İçərişəhərin dar döngələrindən keçir və dənizə çıxır.

Bu, ümid küləyi deyil. Dəyişiklik küləyi də deyil.

Bu, qəbul etməyin küləyidir.

Ondan gecə Bakısının qoxusu gəlir: duzun və köhnə daşın, fənərdəki ağ neftin, soyumuş çayın, daş pillələrdə tək oturub qaranlığa baxan adamın tütününün qoxusu. Adam kimisə gözlədiyi üçün orada deyil. Sadəcə Bakıda gecə oturub nəfəs almaq olar — və bu, kifayətdir.

Bakı gecələr başqa şəhərdir.

Gündüz tələsir, alver edir, tikir, mübahisə edir. Gecə sakitləşir. Özünə qayıdır. Dar küçələr boşalır və onda gündüz eşidilməyən səslər eşidilir: küləyin kiminsə həyətində yarpaqlara toxunuşu, Xəzərin ləpələri, min yaşı olan daşların sükutu.

Bakı gecəsi heç nə vəd etmir.

Elə buna görə də bu qədər dürüstdür.

O, tək çıxdı.

Beşinci həyətdən, yuxuya getmiş bağın, tünd sulu hovuzun yanından keçdi və dənizin üstündəki qala divarına çıxdı.

Məktubu əlində tutmuşdu.

Borucuq kimi bükdü. Fənərə yaxınlaşdırdı. İçəridə ağ neft yanırdı — demək olar ki, qoxusuz, sabit və sakit işıqla. Kağız dərhal alışdı.

Bacardığı qədər əlində saxladı. Sonra əlini açdı; yanan vərəq aşağı süzüldü. Külək onu tutdu, fırlatdı, suya çatmamış söndürdü.

Yanan kağızın qoxusu gecə havasına qarışdı. Duza. Ağ neftə. Bir də çörək qoxusuna. Haradasa aşağıda bir qadın namazdan əvvəl təndiri yandırmışdı. Yanan xəmirin qoxusu damların üstünə qalxırdı.

Hüseynqulu xan dayanıb nəfəs alırdı.

Qasım bəy yatmırdı.

İkinci həyətdə oturub fənərdəki alova baxırdı. Xanın çıxdığını eşitmişdi. Səsləməmişdi — başa düşmüşdü. Elə gecələr olur ki, ən müdrik məsləhətçi sükutdur.

Düşünürdü: qəribə oğlandır. On səkkiz yaşı var, amma artıq belədir. Qışqırmır. Öyünmür. Sadəcə diqqətlə, tələsmədən baxır və yadda saxlayır. Menteşələri təmir edən dəmirçini soruşur. Dünyadan köçmüş xanın yaxşısını da, pisini də soruşur. Xoşagəlməz cavablardan qorxmur.

Qasım bəy onun atasını xatırlayırdı: gur səsli, məclis sevən adam idi. Oğul atasına çəkməmişdi. Kimə çəkdiyi bəlli deyildi. Bəlkə də tale dedikləri elə budur.

Hüseynqulu xan dənizin üstündəki divarın yanında dayanmışdı. Sınıqqala haqqında düşünürdü.

1723-cü ildə rus gəmiləri dənizdən yaxınlaşıb təslim olmağı tələb etmişdilər. Bakı imtina etmişdi. Onda atəş açmışdılar. Mərmilərdən biri minarəyə dəymiş, baş hissəsini uçurmuşdu. Amma minarə dayanmışdı. Bakılılar onu yetmiş il bərpa etməmişdilər. Qəsdən. Xatırlatmaq üçün.

Hüseynqulu xan düşündü: əsl siyasət budur. Sözlər deyil. Məktublar deyil. Hər kəsin hər gün gördüyü sınmış minarə.

O, xəfifcə gülümsədi. Bu uzun gündə ilk dəfə.

Göy işıqlanmağa başlayanda divardan endi. Ləzgi məscidinin yanındakı döngədə az qala bir qadınla toqquşacaqdı.

Qadın çörək aparırdı — təndirdən indicə çıxmış, hələ isti çörək. Onu — gənc, yanında heç kəs olmayan adamı — görüb çaşdı.

— Bağışla, — o dedi.

Qadın başını tərpədib sürətlə yoluna davam etdi.

O, qadının arxasınca baxdı. Düşündü: bu qadın dan yeri sökülməmiş durub. Od qalayıb. Çörək bişirib. O, divarın üstündə dayanıb imperiyalar haqqında düşünəndə qadın çörək bişirirmiş. Şəhər elə budur. Xanlar deyil. Generallar deyil. Səhər saat dörddə dar küçədə əlində isti çörək olan qadın.

Kül uçub getdi. Sakitlik çökdü.

Şimalda Rusiya. Cənubda Ağa Məhəmməd xan Qacar. Hələ şah deyil. Amma artıq bir qüvvədir: qaranlıq, asta, qarşısıalınmaz.

Onların arasında isə o. On səkkiz yaş. Otuz doqquz kənd. Əhəngdaşından qala.

Təskinlik tapmaq gözünü həqiqətə yummaq deyil. Şimaldan gələn son generala, cənubdan gələn son atlıya qədər hər şeyi görmək və yenə də aramla nəfəs almaqdır. Yenə də dik dayanmaqdır. Yenə də Nardarana gedib quyuya baxmaqdır.

Çünki quyu da vacibdir.

Üzünü göyə qaldırdı. Dərindən, yavaş-yavaş nəfəs aldı. Ağ neft. Duz. Çörək.

Nəfəsini buraxdı.

Nə qələbə. Nə məğlubiyyət. Gecə. Külək. Olanı olduğu kimi qəbul edən və sınmayan insan.

Dönüb beşinci həyətə getdi.

Külək qaldı.

O, həmişə qalır.

Baku Nights Wind.

Yalan danışmayan gecənin qoxusu. Həqiqəti bilən və nəfəs alan insanın qoxusu.