King’s Town

«Bu, çox illər əvvəl, Həsənqulu xanın Bakını idarə etdiyi vaxtlarda baş vermişdi...» Qurban Səid, «Əli və Nino»

Qoşa Qala meydanı yavaş-yavaş oyanırdı.

Şamaxı qapıları yanında tacirlər mallarını düzürdülər: kətan kisələrdə zəfəran, mis səhənglər, Xəzərdən tutulmuş, hələ diri, yaş taxtalara quyruq çırpan balıqlar. Həmişəki kimi havadan duz və neft qoxusu gəlirdi. Həmişəki kimi külək əsirdi. Xəzri şimaldan xəbərsiz gəlir, qalınlığı üç metrdən çox, hündürlüyü səkkiz metr olan qala divarlarını dolanır, əhəngdaşı bloklarının arasındakı yarıqlarda fit çalır və yoluna davam edərək dənizə üz tuturdu.

Qasım bəy qapının yanında dayanıb gözləyirdi.

O, qısaboylu, dolubədənli, qısa, çallaşan saqqallı bir adam idi. Gözləri eyni anda iki istiqamətə baxmağı bacarırdı: həm həmsöhbətinə, həm də onun arxasına. Gənc Hüseynqulu ağanın yeznəsi idi. Bu işin təşəbbüskarı da o olmuşdu.

Gənc Şamaxı qapılarından elə keçdi ki, sanki adi bir iş dalınca gedirdi. Yanında heç kəs yox idi. Əynində sadə qara xalat vardı. On səkkiz yaşında idi. Hündürboylu, arıq; üz cizgiləri hələ tam oturuşmamışdı.

— Razılaşdılar? — dayanmadan asta səslə soruşdu. — Hamısı. Bəylər imzaladılar. Mirzə Məhəmməd xan artıq şəhər divarlarından kənardadır.

Hüseynqulu ağa dayandı. Sola — beş qapalı daş həyətdən ibarət saray kompleksinə baxdı. Sonra düz qarşısına — əhəngdaşından ucalan tünd silindrə, iyirmi səkkiz metr hündürlüyü, təməlində beş metr qalınlığında divarları olan Qız qalasına baxdı.

— Mən bunu istəməmişdim. — Bilirəm. — Bunu şikayət kimi demirəm. — Onu da bilirəm. — Mənim on səkkiz yaşım var. — Şirvanşah I İbrahim də hakimiyyətə gənc gəlmişdi və qırx il hökmranlıq etmişdi. Yaş indiki halın deyil. Gələcəkdə kim olacağındır. — Sarayı mənə göstər. Hamısını. Hər həyətini.

Beş həyət vardı. Keçidlər və tağlarla bir-birinə bağlanan beş qapalı məkan. Qasım bəy öndə gedirdi.

— Birinci qəbul üçündür. İkinci bəylər üçün. Üçüncü təsərrüfat həyətidir. Dördüncü bağdır. Beşinci sənindir.

Dördüncü həyətdə nar ağacları, əncir, üzüm tənəkləri vardı. Ortadakı hovuzun tünd suyu səmanı əks etdirirdi.

— Mənə Məhəmmədqulu xan haqqında danış. Yaxşısını da, pisini də. Hər şeyi. — Səxavətli idi. Amma qəddar da idi. İnsanlar ona hörmət etməkdən çox ondan qorxurdular. Hökmdar isə elə olmalıdır ki, ona daha çox hörmət etsinlər. — Nə tikdirirdi? — Divarlara şəxsən nəzarət edirdi. Ləzgi məscidinin yanındakı hamamları təmir etdirdilər: Hacı Qayıb hamamını, Ağa Mikayıl hamamını. Xalq nitqləri yadda saxlamır. Xalq istiliyi yadda saxlayır. — Şamaxı qapılarını təmir etdirmək istəyirəm. Sağ tərəfin menteşələri boşalıb. Şəhərə gələn hər kəsin ilk gördüyü budur. — Yaxşı əlamətdir. — Bu, əlamət deyil. Menteşələrdir.

Hakimiyyətinin ilk ilində Hüseynqulu xan xanlığın otuz doqquz kəndinin hamısını gəzdi. Maştağa, Nardaran, Bilgəh, Hövsan, Ramana, Suraxanı, Balaxanı. Böyük bir müşayiətçi dəstəsi olmadan gəlir, baxır, soruşurdu.

Suraxanıda 1713-cü ildən tikilən od məbədi — Atəşgahın yanında dayandı. Hindistanlı tacirlər onu torpaqdan yanan qazın çıxdığı yerin ətrafında, həyət-həyət ucaltmışdılar. İyirmi altı hücrə, daş üzərində yazılar. Xan qurbangahın yanında oturdu. Alov bərabər yanırdı: maviyə çalan, sakit.

Zahidlərdən biri icazə istəmədən yanında oturdu.

— Sən gəncsən. — Bəli. — Od da hər gün gəncdir. Amma altındakı torpaq çox qədimdir. — Bununla nə demək istəyirsən? — Konkret heç nə. Elə-belə.

Xan bir qədər oturdu. Sonra qalxdı, baş əyib getdi.

1792-ci ilin sonunda Dərbənd vasitəsilə bir məktub gəldi. Rusiya «himayə» təklif edirdi. Bu söz yumşaq, az qala nəvazişlə səslənirdi. Amma Hüseynqulu xan artıq imperiyaların dilini başa düşürdü. «Himayə» o demək idi ki, qapıları aç.

Cavab yazdı. Nəzakətli. Birbaşa cavabdan yayınan. Elə bir cavab ki, iki dəfə oxuyub yenə də bunun razılıq, yoxsa imtina olduğunu anlamaq olmurdu.

— Bunu öyrənmisən? — Qasım bəy soruşdu. — Xeyr. Amma Fətəli xanın məktublarını oxumuşam. Onun belə bir üslubu vardı. — Ağıllı insan dirilərdən öyrəndiyi kimi, ölülərdən də öyrənir. — Ağıllı insan hər yerdə öyrənir. Hətta Suraxanıda odun yanında oturan qocadan da.

Şamaxı qapıları elə həmin il təmir edildi. Dəmirçi Həsən ağa iki həftəyə yeni menteşələr düzəltdi. Xan şəxsən gəldi, qapını tərpədib yoxladı. Razı qaldı.

— Adın nədir? — Həsən ağa. — Yadda saxlayacağam.

Dəmirçi ömrü boyu bu hadisədən danışdı. Xan ona nəsə vəd etdiyi üçün yox. Adını yadda saxladığı üçün.

Gecə Qız qalasının yanına tək gəldi.

Qaranlıqda iyirmi səkkiz metr boz əhəngdaşı. Gözəl görünmürdü — sadəcə dənizin üzərində ucalan daş idi. Amma ay üfüqə yaxın dayananda və Xəzər döyülmüş gümüş kimi parıldayanda qala başqa bir şeyə çevrilirdi. Adını sözlə demək mümkün olmayan bir şeyə.

— Burada nə axtarırsan? — bir səs eşidildi.

Qoca gözətçi kölgədə dayanmışdı.

— Baxıram. — Qala gecə gələnləri yadda saxlayır. — Niyə hələ də dayanır? Bu qədər əsrdir. Səfəvi şahları gəlib. Ərəblər gəlib. İndi ruslar gəlir. — Çünki heç kəs onu ala bilməyib. Bir dəfə də olsun. Bütün bu əsrlər ərzində. — Bir dəfə də olsun, — xan asta səslə təkrarladı. Qocaya yox, özünə. — Gəncdir, — gözətçi onun arxasınca mızıldandı. — Görərik.

İyirmi iki illik hakimiyyəti ərzində üç rus generalı — Sisianov, Qudoviç və Tormasov — Bakı divarlarının yanından əliboş qayıtmışdı.

1806-cı ildə hər şey dəyişdi.

Fevralın 8-i səhər, qaladan yarım verst aralıdakı quyunun yanında Bakı ağsaqqalları Sisianova açarları, çörək və duzu təqdim etdilər. General gülümsədi. Elə həmin an xanın əmisi oğlu İbrahim bəy atəş açdı. Hüseynqulu xan Sisianovun başını Qacar şahına göndərdi.

Amma dördüncü ordu yenə gəldi. Elə həmin ilin oktyabrında.

Onda xan ailəsini topladı. Beşinci həyətdən — hovuzun, nar ağacının yanından keçib sarayın altındakı yeraltı keçidə girdi. Keçid dənizə aparırdı.

Getməzdən əvvəl dayandı. Bir kömür parçası götürdü. Qapıya Azərbaycan dilində, ərəb hərfləri ilə yazdı:

Sabahı düşünən igid olmaz.

Sonra qaranlığa girdi. Və elə oradaca dayandı.

Qorxudan yox. Sadəcə nəfəs aldı. Son dəfə.

Çünki burada, şəhərlə dəniz arasındakı bu dar keçiddə hələ də Bakının qoxusu vardı. Elə həmin qoxu. Əsrlər boyu isinmiş daş. Əhəngdaşına elə dərindən hopmuş neft ki, artıq onun bir parçasına çevrilmişdi. Duz — hər çatda, bloklar arasındakı hər birləşmədə.

Şəhər yaşayırdı. Başının düz üstündə yaşayırdı.

O, bu qoxunu özü ilə aparmadı. Qoxu qaldı.

Qala divarlarının daşında qaldı. Şamaxı qapılarının menteşələrində qaldı. Dördüncü həyətdəki nar ağacının altındakı torpaqda qaldı.

Qapalı. Möhkəmləndirilmiş. On dörd ilini sərf etdiyi əhəngdaşının içinə hörülmüş.

Qayığa minib üzdülər. Hüseynqulu xanın otuz iki yaşı vardı. Hələ qoca deyildi. Sadəcə gedirdi.

Rus zabitləri yazını tapdılar. Tərcüməçi çağırdılar. O, oxudu. Bir az susdu. Asta səslə dedi:

— «Sabahı düşünən igid olmaz».

Zabit bir qədər dayandı. Yazıya baxdı. Sonra yoluna davam etdi. Yazı qaldı.

1826-cı ildə Hüseynqulu xan Qacar dövlətinin bir qoşun dəstəsi ilə Bakını hücumla almağa çalışdı. Öz şəhərini. Öz qalasını. Özünün təmir etdirdiyi divarları. Menteşələrini Həsən ağanın döydüyü qapıları.

O, şəhərə girə bilmədi. Divarlar tab gətirdi — həmişəki kimi.

«Keçmişə bax — nə qədər imperiya bir-birini əvəz edib. Gələcəyi də görmək olar: o da belə olacaq». — Mark Avreli