Caspian Wave

...O, dönüb beşinci həyətə getdi.

Külək qaldı.

O, həmişə qalır.

Amma Xəzər onu günbəgün özünə çəkirdi.

Artıq iki yüz ildən çox idi.

Və beləcə yeni bir qoxu yarandı.

Xəzər dalğası.

Dənizin qoxusu var.

Xəzərin sahilində heç vaxt olmayanların düşündüyü qoxu deyil. Yosun deyil. Balıq deyil. Dəniz köpüyü deyil. Xəzər o dənizlərdən deyil. Nə Aralıq dənizidir. Nə Qara dəniz. Nə də okean.

Xəzər özünəməxsusdur.

Qapalı dənizdir. Axarsızdır. Heç yerə axmır — yalnız içinə, yalnız özünə. Ona düşən hər şey qalır. Duz qalır. Neft qalır. Tarix də.

Ondan yadda saxladıqlarının qoxusu gəlir.

Yadda saxladığı isə çox şey var.

Abşeron boyunca şərqdən qərbə, qərbdən şərqə üzən Şərq gəmilərini xatırlayır. VIII əsrin ərəb coğrafiyaşünaslarını xatırlayır: sahillərdəki yanan sudan — yerin altından öz-özünə çıxan neftdən — heyrətlə yazırdılar. I Pyotrun donanmasını xatırlayır: on beş gəmi, top tüstüsü, Sınıqqala minarəsinə doğru uçan mərmi. Suraxanıda oda sitayiş etmək üçün bura üzən hindistanlı tacirləri xatırlayır.

1806-cı ilin fevral gecəsini xatırlayır.

Fənərsiz qayığı.

Səssizcə avar çəkən insanları.

Xəzər onları qəbul etdi.

Sakitcə apardı — fırtınasız, təlatümsüz. Sanki bu qayıqda kimin olduğunu bilirdi. Arxalarında qapısında yazı olan şəhərin qaldığını bilirdi. Qapılarının menteşələri ilə. Dördüncü həyətdə hələ bar verən, tezliklə kəsiləcəyindən xəbərsiz nar ağacı ilə.

Dalğalar yol verdi. Qayıq cənuba getdi. Qacar dövlətinə.

Və Xəzər öz işinə başladı: özünə çəkməyə.

Günbəgün. Dalğabədalğa.

Yanan kağızın qoxusunu özünə çəkirdi. Fənərdəki ağ neftin qoxusunu. Təndirdən çıxan çörəyin qoxusunu. Daşın, duzun və nar ağacının qoxusunu.

Bütün bunlar dibə çökürdü. Və orada qalırdı.

İki yüz il keçdi. Daha da çox.

Hüseynqulu xan Qacar dövlətində, Ərdəbil yaxınlığındakı bir kənddə öldü. Orada bəzi sakinlərə indi də bakılı deyirlər. Onun sarayını sökdülər. Nar ağacını kəsdilər. Qapıdakı yazı silindi. Ya da üstündən boya çəkildi. Heç kəs dəqiq bilmir.

Amma Xəzər qaldı.

Hər gün dalğa eyni sahilə gəlir. İçərişəhərin ətəyindəki həmin daşlara. Çırpılır. Çəkilir.

Və hər şeyi özündə daşıyır.

Qapını tərpədib «Bu, əlamət deyil, menteşələrdir» deyən on səkkiz yaşlı xanı.

Suraxanıda odun yanında oturan qocanı: «Od da hər gün gəncdir, amma altındakı torpaq çox qədimdir».

Səhər saat dörddə dar küçədə əlində isti çörək olan qadını.

Qalanın yanındakı gözətçini: «Çünki heç kəs onu ala bilməyib. Bir dəfə də olsun. Bütün bu əsrlər ərzində».

Qapıdakı yazını.

Sabahı düşünən igid olmaz.

Bütün bunlar sudadır. Xəzər eyni anda həm özünə çəkir, həm də qoruyub saxlayır.

Əgər Bakı sahilində dayansan — işıqlı, restoranlı bulvarda yox. Daş olan yerdə. Dalğanın köhnə divarların düz özülünə çırpıldığı yerdə. Dənizin qoxusunun neftin, duzun və daha bir şeyin — adı olmayan qədim bir şeyin — qoxusuna qarışdığı yerdə.

Dayan. Gözlərini yum. Nəfəs al.

Yosun qoxusu duymayacaqsan.

İki yüz ili hiss edəcəksən. Daha artığını. Buradan gecə qayıqla ayrılan, qalanın işıqları qaranlıqda əriyib yox olana qədər onlara baxan insanı hiss edəcəksən. Qalan şəhəri hiss edəcəksən — əvvəl necə dayanmışdısa, eləcə dayanır, eləcə də dayanacaq.

Hər şeyi xatırlayan dalğanı hiss edəcəksən.

Caspian Wave.

Heç nəyi unutmayan dənizin qoxusu.