Black Town

...Külək qaldı.

O, həmişə qalır.

Amma qoxu dəyişdi.

Qara şəhəri tikməmişdilər.

O, təzyiq altında torpaqdan doğulan hər şey kimi öz-özünə böyümüşdü. Əvvəl quyular vardı. Balaxanıda və Suraxanıda əllə qazılmış, sadə, taxta quyular. Sonra qazma buruqları gəldi. Sonra zavodlar. Sonra borular, çənlər, baraklar, adsız küçələr, rəngsiz səma.

1870-ci il idi. 1880-ci. 1890-cı.

Bakı yanırdı.

Oddan yox — neftdən. Dünya neftinin üçdə biri burada, Abşeronda çıxarılırdı. Nobellər İsveçdən gəlib ilk neft kəmərini çəkdilər. Sıfırdan başlamış bakılı Tağıyev milyonçu oldu. Rotşildlər sərmayə qoydular. Fəhlələr hər yerdən — kəndlərdən, Qacar dövlətindən, Rusiyadan — gəlib Qara şəhərin baraklarında məskunlaşdılar.

Qara şəhər.

Tüstüdən qara. Neftdən qara. Hər şeyin — damların, üzlərin, nə qədər yuyulsa da təmizlənməyən əllərin — üstünə çökən hisdən qara.

Xəzərdən külək bura da gəlirdi — eyni xəzri, eyni yol. Amma burada sərinlik gətirmirdi. Sadəcə bir tüstünü o birinə qarışdırıb yoluna davam edir, dənizə gedirdi.

Bu səmanın altında bir insan işləyirdi.

Adının nə olduğu vacib deyil. Onun kimilər minlərlə idi. Hüseynqulu xanın hakimiyyətinin ilk ilində gəzib quyularını yoxladığı, dərdlərini soruşduğu həmin otuz doqquz kənddən gəlmişdilər.

İndi o kəndlərdən neft mədənlərinə gəlirdilər.

On iki saatlıq növbə. Dirsəyə qədər qapqara əllər. Neftin elə hopduğu paltar ki, bir qığılcımdan alışırdı. Daha iyirmi nəfərlə bir barakda yaşayırdı. Bazar günləri dənizə gedir, daşın üstündə oturub Xəzərə baxırdı.

Orada, görünməyən uzaq o biri sahildə sonuncu xanın öldüyü yer vardı.

O, bunu bilmirdi. Sadəcə suya baxırdı.

Elə həmin vaxt İçərişəhərdə, Qara şəhərdən yüz metr aralıda, qala divarlarının arxasında Qız qalası dayanırdı.

Həmin qala. İyirmi səkkiz metr boz əhəngdaşı. Neftdən xəbəri yox idi. Nobellərdən və Tağıyevdən xəbəri yox idi. Həmişəki kimi dayanırdı.

Külək də onu həmişəki kimi dolanırdı.

Daha yarım əsr keçdi. Sovet hakimiyyəti. Başqa dövr.

Bu yeni şəhərdə bir memar yaşayırdı.

Adı Mikayıl Ələsgər oğlu Hüseynov idi. 1905-ci ildə Bakıda doğulmuşdu. SSRİ xalq memarı. Akademik. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Atası milyonçu idi: Xəzərdə paroxodları, sahildə malikanəsi vardı.

Və o, Bakı xanlarının nəslindən idi. Birbaşa nəslindən.

Bunu açıq danışmırdı. Sovet dövrü belə söhbətlər üçün münasib deyildi. Amma bilirdi. Xatırlayırdı. Xəzərin özünə düşən hər şeyi içində daşıdığı kimi, o da bunu özündə daşıyırdı.

1930-cu illərdə sovet hakimiyyəti ona bir tapşırıq verdi.

Abidə ucaltmaq. Şərqin böyük şairi Nizami Gəncəviyə. Gəncədə doğulub Gəncədə vəfat etmiş XII əsr şairinə. Poemaları yeddi əsr boyu bütün Şərqdə oxunan şairə.

Hüseynov işə başladı. O və həmmüəllifi Sadıq Dadaşov on altı il Qoşa Qala meydanının yaxınlığında bütöv bir məhəlləni yenidən qurdular. Kiçik dükanları, yeməkxanaları sökürdülər. Bağça salırdılar. Yer hazırlayırdılar.

Yeri özü seçmişdi.

Və bu seçimdə partiya iclaslarında danışmadığı bir məna vardı.

Bundan yüz ildən də çox əvvəl belə bir hadisə olmuşdu.

Sisianov 1804-cü ilin yanvarında Gəncədən keçərək Bakıya gələndə Nizaminin məzarının yanından keçmişdi. Böyük şair orada, yol kənarındakı köhnə məqbərədə dəfn olunmuşdu.

Sisianov dayanıb soruşmuşdu: bu abidə kimindir?

Cavab vermişdilər: Şeyx Nizaminin.

«Şeyx» sözü generalı qəzəbləndirmişdi. Məqbərə dağıdılmışdı.

Gəncədə insanlar bunu indiyə qədər xatırlayırlar.

Bundan sonra Sisianov Bakıya getmişdi. Qoşa Qala qapılarında onu açarlarla, çörəklə qarşıladıqları yerə. İbrahim bəyin atəş açdığı yerə.

Bir əsr yarım sonra Hüseynqulu xanın nəslindən olan adam Qoşa Qala meydanının yanında dayanıb Sisianovun öldürüldüyü yerə baxırdı.

O, bu hekayəni bilirdi. Bilir və susurdu.

1949-cu ilin aprelində qırmızı cilalanmış labrador daşından doqquzmetrlik postamentin üzərində altımetrlik bürünc heykəl ucaldı.

Nizami Gəncəvi. Şərqin böyük şairi. Sonuncu Bakı xanının nəslindən olan adamın ucaltdığı abidə — şairin məzarını təhqir etmiş rus generalının güllələndiyi həmin yerdə.

Heç kəs bunu açıq demirdi. Amma bilənlər anlayırdılar.

Black Town elə budur.

Təkcə tüstü, neft və zavodların üzərindəki qara səma deyil.

Black Town dilə gətirilməsi mümkün olmayan, amma qorunub saxlanıla bilən yaddaşın qoxusudur. Sözsüz əməlin qoxusudur. Nə etdiyini bilən və bunu səssizcə, izahsız, nitqsiz edən insanın qoxusudur.

Çünki sabahın qayğısını çəkən heç vaxt igid olmaz.

Bunu xan da bilirdi. Onun nəslindən gələn də.

Sabahı düşünən igid olmaz.

Bürünc heykəl dayanır.

Külək postamenti dolanır.

Dənizə üz tutur.

Xəzər onu günbəgün özünə çəkir.

Həmişəki kimi.